QUAÙ TRÌNH HÌNH THAØNH NHOÙM COÄNG ÑOÀNG NGÖÔØI MAÏ

ÔÛ HUYEÄN ÑAÏ TEÛH, TÆNH LAÂM ÑOÀNG

TS.HONDA Mamoru

TÑH.TOYO

Vaên hoaù – xaõ hoäi laø moät trong nhöõng laõnh vöïc ñöôïc nhieàu ngöôøi quan taâm nghieân cöùu, ñaëc bieät laø veà toå chöùc xaõ hoäi vaø heä thoáng thaân toäc. Ñaây laø nhöõng vaán ñeà maø caùc nhaø daân toäc hoïc, xaõ hoäi hoïc thöôøng hay ñaët ra khi nghieân cöùu veà tính coá keát vaø söï hình thaønh cuûa moät coäng ñoàng toäc ngöôøi. Trong baøi baùo caùo naøy, chuùng toâi muoán ñeà caäp ñeán quaù trình hình thaønh cuûa moät nhoùm coäng ñoàng toäc ngöôøi, cuï theå laø daân toäc Maï.

Daân toäc Maï laø moät trong nhöõng daân toäc ít ngöôøi ôû Vieät Nam, thuoäc nhoùm ngoân ngöõ Moân – Khmer, coù daân soá khoaûng 30.000 ngöôøi[1]. Hieän nay, taäp trung sinh soáng chuû yeáu ôû caùc huyeän Ñaï Teûh, Ñaï Huoai, Baûo Laâm, thuoäc thò xaõ Baûo Loäc, tænh Laâm Ñoàng.

Maëc duø laø moät daân toäc coù daân soá khoâng ñoâng laém, nhöng ñaõ coù ñöôïc moät soá nhaø nghieân cöùu quan taâm, ñaëc bieät khoâng theå khoâng keå ñeán nhaø daân toäc hoïc, xaõ hoäi hoïc ngöôøi Phaùp Jean Boullbet. Qua coâng trình nghieân cöùu cuûa oâng ñaõ ñöôïc coâng boá vaøo naêm 1967 bôûi EFEO, vôùi nhan ñeà: “Pay des Maïa, DoMaine des genies Ngaar Maïa, Ngaar Yaang”, cho thaáy Jean Boullbet ñaõ boû khaù nhieàu coâng söùc ñeå söu taàm nhöõng gia phaû “Cau kuang”, döïng laïi lòch söû vaø heä thoáng thaân toäc cuûa ngöôøi Maï. Trong ñoù, oâng ñaõ ñöa ra nhöõng lôøi nhaän xeùt cho raèng maëc duø daân toäc Maï coù gia phaû theo doøng toäc phuï heä, nhöng khi giaûi quyeát vaán ñeà thöøa höôûng ñaát ñai thì khoâng nhaát thieát chòu chi phoái bôûi doøng phuï heä, maø chuû yeáu döïa treân cô sôû quan heä huyeát thoáng caû hai phía cha vaø phía meï[2]. Nhöng raát tieác töø ñoù ñeán nay chöa thaáy moät ai quan taâm ñeán vieäc nghieân cöùu gia phaû vaø heä thoáng thaân toäc Maï, cho neân chöa coù moät yù kieán môùi naøo hôn.

Maõi ñeán sau nhöõng naêm 1975, vieäc nghieân cöùu daân toäc Maï môùi baét ñaàu coù söï quan taâm trôû laïi. Trong soá ñoù, coù theå keå ñeán coâng trình hôïp taùc nghieân cöùu cuûa Sôû Vaên hoaù tænh Laâm Ñoàng vaø Vieän khoa hoïc xaõ hoäi nhaân vaên taïi thaønh phoá Hoà Chí Minh qua quyeån saùch Vaán ñeà daân toäc ôû Laâm Ñoàng[3]. Ñaây laø ñeà taøi thuù vò, coù nhieàu vaán ñeà lieân quan ñeán daân toäc Maï, nhöng phaàn lôùn chuû yeáu quan taâm ñeán caùc vaán ñeà phong traøo ñaáu tranh[4], bieán ñoåi daân soá[5], bieán ñoåi xaõ hoäi[6] vaø vaán ñeà ñaát ñai[7] cuûa caùc daân toäc ít ngöôøi ôû Laâm Ñoàng.

Chính vì vaäy, trong thôøi gian vöøa qua (töø naêm 2000 ñeán 2002), chuùng toâi choïn ñeà taøi naøy ñeå nghieân cöùu. Noäi dung cuûa baøi baùo caùo naøy laø moät phaàn keát quaû cuûa söï hôïp taùc nghieân cöùu cuûa tröôøng ñaïi hoïc Toyo vaø Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên Thaønh phoá Hoà Chí Minh, ñaëc bieät laø TS. Thaønh Phaàn.

1. Ñòa baøn phaân boá daân soá vaø nguoàn goác daân cö

1.1. Phaân boá daân cö vaø daân soá

Theo soá lieäu cuûa Toång cuïc Ñòa chính (1999), toaøn boä daân soá ôû tænh Laâm Ñoàng coù khoaûng 899.230 ngöôøi, vôùi toång dieän tích toaøn tænh laø 9.755,95 km². Trong ñoù, daân soá cuûa huyeän Ñaï Teûh[8] chieám 40.849 ngöôøi, vôùi toång dieän tích toaøn huyeän laø 523,70km². Hieän nay, huyeän Ñaø Teûh chia ra laøm 9 xaõ: xaõ Trieäu Haûi, xaõ Quaûng Trò, xaõ Myõ Ñöùc, xaõ Quoác Oai, xaõ Haø Ñoâng, xaõ Ñaï Kho, xaõ An Nhôn, xaõ Höông Laâm vaø xaõ Ñaï Laây[9].

Trong khuoân khoå cuûa baøi baùo caùo naøy, taùc giaû chuû yeáu taäp trung nghieân cöùu giôùi haïn trong phaïm vi thoân 8, xaõ Myõ Ñöùc. Vì ñaây laø nôi coù daân toäc Maï cö truù chieám ña soá (99%) vaø coøn giöõ gìn nhieàu vaên hoaù truyeàn thoáng.

Theo soá lieäu thoáng keâ cuûa UBND xaõ Myõ Ñöùc naêm 2000, toaøn xaõ coù 746 hoä, 3,415 nhaân khaåu, vôùi toång dieän tích laø 103,60 km². Trong ñoù, daân toäc Maï chieám 83 hoä, 381 nhaân khaåu, haàu heát taäp trung sinh soáng chuû yeáu ôû thoân 8.

1.2. Nguoàn goác daân cö

Theo moät soá ngöôøi lôùn tuoåi daân toäc Maï ôû thoân 8[10] cho bieát, tröôùc naêm 1963, ôû vuøng nuùi xung quanh thoân 8 coù nhieàu boon: Kon Ñoh Ñaêng, Kon Ñoh Ñaa, B’kra, Blaêc Ñaa Mbor, Hang kar Ñang, Hang kar Ñaa. Nhöng do chính saùch doàn daân aáp chieán löôïc (1963) trong thôøi kyø cheá ñoä Myõ Nguïy ñaõ gaây neân söï bieán ñoäng lôùn veà maët phaân boá daân cö, daân soá nôi ñaây. Nhieàu thaønh vieân thuoäc caùc boon khaùc nhau bò doàn chung vaøo aáp chieán löôïc, cho neân moät boä phaän cuûa nhöõng thaønh vieân ôû caùc boon phaûi rôøi boû nôi cö truù goác cuûa mình ñeå theo caùch maïng.

Sau 1975, nhöõng thaønh vieân caùc boon trôû veà queâ goác xaây döïng laïi caùc boon vaø tieáp tuïc canh taùc nöông raãy. Hai naêm sau (1977), nhôø söï vaän ñoäng cuûa chính saùch ñònh canh ñònh cö, cö daân ôû caùc boon laïi chuyeån ñeán cö truù taïi xaõ Loäc Trung (hieän nay laø thò traán Ñaï Teûh) ñeå laøm ruoäng. Ñeán naêm 1981, chính quyeàn huyeän tieán haønh xaây döïng hoà chöùa nöôùc Ñaï Teûh[11], moät boä phaän daân toäc Maï baùn ñaát ruoäng hoaëc uyû thaùc cho chính quyeàn vaø trôû veà queâ laøm raãy trôû laïi.

Naêm 1990, chính quyeàn keâu goïi daân toäc Maï xuoáng nuùi ñònh cö ôû thò traán Ñaï Teûh vaø khuyeán khích trôû laïi laøm ruoäng. Nhöng vì lyù do ñaõ baùn heát ruoäng ñaát, neân chæ coù moät soá ngöôøi xuoáng nuùi. Nhöõng ngöôøi naøy taäp trung sinh soáng gaàn hoà chöùa nöôùc Ñaï Teûh vaø thaønh laäp moät ñôn vò xaõ hoäi töông öùng vôùi moät ñôn vò thoân goïi laø thoân 8 cuûa daân toäc Maï hay coøn goïi laø buoân Con Ñoû.

Hieän nay, thoân 8 chia ra laøm 3 nhoùm cö truù: treân nuùi 16 hoä, sau hoà ÑaïTeûh 3 hoä, tröôùc hoà Ñaï Teûh 64 hoä. Trong ñoù coù 25 hoä ñaêng kyù tham gia kinh teá môùi Tong Kalong do Uyû ban Nhaân daân huyeän phaùt ñoäng.

2. Cô caáu toå chöùc xaõ hoäi cuûa daân toäc Maï qua tröôøng hôïp thoân 8

Tröôùc ñaây, daân toäc Maï sinh soáng taäp trung thaønh töøng ñôn vò cö truù goïi laø boon. Ñaây laø ñôn vò cö truù huyeát thoáng bao goàm caû khu vöïc ñaát ñai canh taùc. Moãi ñôn vò cö truù naøy laø moät doøng hoï, trong ñoù, chia thaønh nhieàu chi hoï goïi laø nao [12]. Moãi nao ñeàu coù phaàn ñaát ñai cuûa mình ñeå canh taùc do cau kuang boon phaân chia[13].

Ngaøy nay, ñôn vò cö truù cuûa daân toäc Maï khoâng ñöôïc thieát laäp coøn theo huyeát thoáng nöõa maø ñaõ bò phaân hoaù theo ñôn vò cö truù môùi do toå chöùc Chính phuû Nhaø nöôùc thaønh laäp. Trong ñoù, thoân 8 laø moät tröôøng hôïp ñieån hình.

Thoân 8 laø moät toå chöùc ñôn vò cö truù haønh chính ñöôïc hình thaønh töø 6 boon[14]: Kon Ñoh Ñaa (6 hoä), Kon Ñoh Ñaêng (31 hoä), Haêng Kar Ñaêng (9 hoä), Haêng Kar Ñaa (9 hoä), Blaêc Ñaa Mbor (6 hoä). Theo gia phaû löu truyeàn baèng mieäng (20 ñôøi), Kon Ñoh Ñaa coù quan heä hoï haøng vôùi Kon Ñoh Ñaêng, coøn Haêng Kar Ñaa coù quan heä hoï haøng vôùi Haêng Kar Ñaêng. Moãi toå chöùc löôõng hôïp naøy ñeàu coù cuøng moät toå tieân vôùi nhau ñöôïc theå hieän thoâng qua vieäc phaân chia ñaát ñai töø ngöôøi anh ruoät sang em trai ruoät. Rieâng boon Kon Ñoh Ñaêng, qua vieäc khaûo saùt treân thöïc ñòa, chuùng toâi ñaõ phaùt hieän theâm hai loaïi hình toå chöùc cö truù theo nhoùm. Ñoù laø nhoùm cö truù Tong Tony vaø nhoùm cö truù Tong Muong ôû nuùi Ñang Kraê.

Mpool Tong Tony laø moät toå chöùc cö truù theo nhoùm. Haàu heát caùc thaønh vieân cuûa nhoùm cö truù mpool naøy ñeàu laø nhöõng ngöôøi thuoäc Boon Kon Ñoh Ñaêng[15]. Coøn Mpool Tong Muon cuõng laø moät toå chöùc cö truù theo nhoùm nhöng coù moät soá thaønh vieân khoâng phaûi laø ngöôøi Kon Ñoh Ñaêng. Trong tröôøng hôïp naøy, maëc duø moät soá thaønh vieân cuûa Mpool laø ngöôøi ôû boon khaùc nhöng cuõng ñöôïc goïi laø cau kuang. Ñaây laø moät toå chöùc xaõ hoäi mang tính ñaëc thuø cuûa ngöôøi Maï ôû ñaây.

3. Söï hình thaønh nhoùm coäng ñoàng theo gia phaû cau kuang boon (xem sô ñoà 2)

sơ đồ2 mối quan hệ giữa các cau kuang boon

Cho ñeán nay, nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi trong coäng ñoàng ngöôøi Maï vaãn coøn ghi nhôù nhöõng gia phaû 20 ñôøi theo phöông phaùp truyeàn mieäng. Cô sôû ñeå ghi nhôù gia phaû moät caùch chính xaùc theo ngöôøi Maï laø döïa treân moái quan heä giöõa caùc cau kuang boon. Nguyeân taéc cuûa gia phaû naøy laø khoâng tính theo moái quan heä cuûa doøng hoï (descent) maø tính theo moái quan heä hoï haøng (kindred).

Vì vaäy, sau khi thöïc hieän chính saùch ñònh canh ñònh cö, moïi ñaát ñai phaân chia theo gia phaû truyeàn thoáng cuûa cau kuang boon hoaøn toaøn bò xaùo troän. Ñaát ñai canh taùc caùc boon haàu nhö khoâng coøn nöõa. Duy chæ coù boon Kon Ñoh Ñaêng coøn duy trì phaàn naøo ñaát ñai cuûa mình. Do ñoù, caùc thaønh vieân ôû ngoaøi boon Kon Ñoh Ñaêng yeâu caàu phaân chia ñaát ñai theo gia phaû cuûa caùc cau kuang. Ñeå thöïc hieän theo yeâu caàu naøy, cau kuang boon Kon Ñoh Ñaêng ñaõ phaân chia ñaát ñai ôû thoân 8 theo nguyeân taéc cuûa gia phaû caùc cau kuang boon coù quan heä hoï haøng (kindred) vôùi cau kuang.

Ñeå giaûi thích roõ hôn veà ñieàu treân, chuùng toâi ñaõ ñöôïc ngöôøi giaø giaûi thích nhö sau: “cau kuang boon - Kon Ñoh Ñaa, Blac Ñaa Mbor, B’Kraê laø nhöõng ngöôøi khoâng coù quan heä thaân thuoäc vôùi nhau nhöng laïi cuøng chung moät gia phaû, vì vaäy, nhöõng ngöôøi naøy coù quyeàn yeâu caàu ñaát ñai canh taùc thuoäc boon Kon Ñoh Ñaêng”.

Ví duï:

K’ Pou phaûi chia ñaát ñai cho meï cuûa cau kuang boon Blaêc Ñaa Mbor, maëc duø hieän nay ngöôøi naøy ñaõ ñi laáy choàng vaø ñaõ thuoäc Blaêc Ñaa Mbor. Ñieàu naøy ñöôïc giaûi thích moät caùch roõ raøng bôûi ngöôøi giaø boon Kon Ñoh Ñaêng[16]: Meï cuûa cau kuang boon Blaêc Ñaa Mbor laø chaùu gaùi cuûa chò em hoï cuûa K’Pou, coù nghóa laø giöõa cau kuang boon vaø K’Pou chæ coù moái quan heä hoï haøng (kindred) vôùi nhau maø thoâi chöù khoâng phaûi laø moái quan heä doøng hoï (descent). Moái quan heä naøy ñöôïc theå hieän thoâng qua 5 thaønh vieân ñöùng laøm trung gian keát noái hoï haøng theo doøng maùu thaân thuoäc vôùi meï ñoái vôùi cau kuang boon vaø phía cha ñoái vôùi K’Pou.

4. Söï hình thaønh nhoùm coäng ñoàng theo moái quan heä thaân thích.

sơ đồ3 mối quan hệ giữa chủ nhà (màu đen) ở tong muon

Tröôøng hôïp 6 gia ñình thuoäc nhoùm coäng ñoàng Mpool Tong Muon: Hai gia ñình thuoäc boon B’Kraê (a,b), ba gia ñình thuoäc boon Kon Ñoh Ñaêng (d,e,f), moät gia ñình thuoäc boon Blaêc Ñaa Mbor (c).

Mpool Tong Muon laø nhoùm cö truù theo coäng ñoàng bao goàm caùc thaønh vieân thuoäc 3 boon khaùc nhau (boon B’Kraê, boon Kon Ñoh Ñaêng vaø boon Blaêc Ñaa Mbor), nhöng laïi ñöôïc quyeàn canh taùc ñaát ñai cuûa Kon Ñoh Ñaêng. Ñeå giaûi thích tröôøng hôïp naøy, chuùng toâi ñöa ra moät tröôøng hôïp cuï theå nhö sau:

- Tröôøng hôïp 1:

Baûn thaân K’Pep thuoäc boon Kon Ñoh Ñaêng, coøn vôï K’Pep thì laïi thuoäc boon B’Kraê. Neáu xeùt veà nguyeân taéc chung giöõa 2 boon khaùc nhau khoâng ñöôïc söû duïng canh taùc ñaát ñai cuûa ñoâi beân. Nhöng vì boon B’Kraê coù moái quan heä thaân thích vôùi boon Kon Ñoh Ñaêng (thaønh vieân cuûa boon B’Kraê coù quan heä hoân nhaân vôùi thaønh vieân boon Kon Ñoh Ñaêng) neân ngöôøi cuûa boon B’Kraê ñöôïc quyeàn söû duïng vaø canh taùc ñaát ñai cuûa boon Kon Ñoh Ñaêng. Vì vaäy, khi tieán haønh nhöõng nghi leã lieân quan ñeán ñaát ñai canh taùc, thì ngöôøi cuûa boon Kon Ñoh Ñaêng (d) coù theå ñaïi dieän cho cau kuang boon Kon Ñoh Ñaêng cuøng thöïc hieän leã nghi vôùi cau kuang B’Kraê.

- Tröôøng hôïp 2:

Trong moái quan heä thaân thích giöõa boon Kon Ñoh Ñaêng vaø boon B’Kraê coøn theå hieän theâm 2 tröôøng hôïp cuï theå cuûa ngöôøi boon Kon Ñoh Ñaêng (f,e) thieát laäp moái quan heä hoân nhaân vôùi 2 thaønh vieân thuoäc boon B’Kraê. Trong ñoù, coù moät tröôøng hôïp laø hoân nhaân anh chò em hoï cheùo (e) - hoân nhaân con coâ caäu (cross-cousin)

- Tröôøng hôïp 3:

Ngoaøi ra, cuõng coù 2 tröôøng hôïp cuûa ngöôøi boon B’Kraê (a, b) thieát laäp moái quan heä hoân nhaân vôùi 2 thaønh vieân thuoäc boon Kon Ñoh Ñaêng. Trong ñoù, coù moät tröôøng hôïp laø hoân nhaân anh chò em hoï cheùo (b) - hoân nhaân con coâ con caäu (cross – cousin) nhö tröôøng hôïp 2.

Qua vieäc cuøng chung canh taùc ñaát ñai döïa treân moái quan heä thaân thích ñaõ hình thaønh neân nhöõng nhoùm coäng ñoàng goïi laø Mpool.

KEÁT LUAÄN

Ñeå hình thaønh moät nhoùm cö truù, daân toäc Maï thöôøng caên cöù treân söï coá keát coäng ñoàng qua moái quan heä thaân thuoäc theo doøng cuûa cau kuang. Nhöng tuyø theo ñieàu kieän töï nhieân thuaän lôïi hay khoâng thuaän lôïi, ñaát ñai dö thöøa hay thieáu thoán hoaëc caïn kieät maø hình thaønh nhoùm coäng ñoàng cö truù theo töøng tröôøng hôïp quan heä khaùc nhau vôùi cau kuang khaùc. Theâm nöõa, theo phong tuïc cuûa toäc ngöôøi Maï, moãi thaønh vieân ñeàu coù nhöõng cô hoäi khaùc nhau ñeå thöïc hieän phong tuïc taäp quaùn theo phuï heä. Sau khi ñaõ coù söï quyeát ñònh hoân nhaân giöõa hai beân nhaø trai vaø gaùi, ngöôøi choàng phaûi sang cö truù beân nhaø gaùi trong moät thôøi gian nhaát ñònh. Nhöng neáu cau kuang cuûa nhaø gaùi cho pheùp tieáp tuïc cö truù beân nhaø ngöôøi vôï laâu daøi hôn thì ngöôøi choàng coù theå tieáp tuïc hoaëc khoâng tieáp tuïc tuøy theo söï quyeát ñònh cuûa ñöông söï. Nhöõng tröôøng hôïp ñaõ trình baøy trong baøi baùo caùo naøy chæ moät trong nhöõng ñaëc tröng cuûa cheá ñoä phuï heä cuûa ngöôøi Maï theå hieän qua moái quan heä veà ñaát ñai ñaõ xaõy ra trong thöïc teá.

Hieän nay, ngöôøi Maï vaãn giöõ daáu veát ñaëc tröng naøy. Ñaëc bieät ñoái vôùi coäng ñoàng ngöôøi Maï thoân 8 tham gia kinh teá môùi ôû Tong kalong[17] ñeàu coù moái quan heä thaân thuoäc vôùi nhöõng ngöôøi coù toå tieân ñaõ töøng sinh soáng ôû Tong Kalong tröôùc ñaây. Hoï quan nieäm cho raèng[18], neáu nhöõng ai khoâng coù moái quan heä huyeát thoáng thaân toäc vôùi ngöôøi ñaõ töøng ôû Tong Kalong thì khoâng tham gia vuøng kinh teá môùi. Ñieàu naøy coù theå laáy tröôøng hôïp cuûa ngöôøi coù toå tieân sinh soáng ôû Kon Ñoh Ñaêng laøm thí duï. Vì vaäy, qua nhöõng cuoäc khaûo saùt chuùng toâi cho thaáy, haàu heát nhöõng ngöôøi ôû Kon Ñoh Ñaêng khoâng tham gia kinh teá môùi Tong kalong vì khoâng moái quan heä thaân thuoäc ôû ñaây.

14/7/2004 VNhọc ở TPHCM

sơ đồ１ mối quan hệ giữa người ở tong tony

Tài liệu tham khảo:

Mạc Đường	1983		Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng, NXB Sở Văn hóa tỉnh Lâm Đồng , Lâm Đồng
Uỷ ban Khoa hộc Xã hội VIỆT NAM
		1986	Một số vấn đề kinh tế – xã hội Tay Nguyen, Nxb. Khoa hộc Xã hội
Viện Dân tộc học		1984	Các dân tộc ít người ở VIỆT NAM (Các Tỉnh Phía Nam), Nxb. Khoa hộc Xã hội , Hà Nội
Viện Dân tộc học		1984	Gộp phần nghiên cứu bản lĩnh bản sắc các dân tộc ở VIET NAM Nxb. Khoa hộc Xã hội , Hà Nội
Boulbet, Jean		1957	Quelques Aspects du coutumier (N’dri) des Cau Maa., Bulletin duela Société des Études Indocihnoises Tome XXXII,No2 ,Saigon
—		1967	Pays des Maa, Domaine des genies. Ngaar Maa. Nggar Yaang EFEO Paris
（dịch Đỗ Văn Anh）		1999	Xứ người Mạ Lãnh thổ của thần linh Ngaar Maa. Nggar Yaang Nxb. Đồng Nai
Freeman, J.D		1961	On the concept of the Kindred, Journal of the royal anthropological Institute 91: pp,192-220
Goodenough, W. H		1955	A Problem in Malayo-Polynesian Social Organization. American Anthropologist, vol.57:pp,71-83
Hickey, G. C.		1982	Free in the forest - ethnohistory of the Vietnamese Central Highlands,1954
Leach, E.R		1962	On certain unconsidered aspects of double descent systems, Man 62: pp,5-9
Lebar, Frank M		1964	Ethnic Groups of Mainland Southeast Asia, Human Relations area files Press New Haven

[1] Theo soá lieäu thoáng keâ

[2] Boullbet söu taàm vaø phaân tích nhieàu gia phaû cuûa Cau kuang vaø laïi vieát veà lòch söû daân toäc Maï. Trong gia phaû Cau Kuang coù moät soá con gaùi. Theo phong tuïc Maï, neáu Cau kuang khoâng coù con trai thöøa keá chæ coù con gaùi thì cau kuang choïn moät con trai doøng hoï cau kuang khaùc vaø laøm con reå con gaùi mình ñeå giöõ gìn doøng hoï. Boullbet, J, 1967, trang 93-100.

[3] Maïc Ñöôøng chuû bieân, 1983, vaán ñeà daân toäc ôû Laâm Ñoàng, Nxb Sôû Vaên hoaù tænh Laâm Ñoàng.

[4] Nguyeãn Vaên Dieäu, Löôïc söû phong traøo ñaáu tranh choáng Ñeá quoác cuûa caùc daân toäc ít ngöôøi ôû tænh Laâm Ñoàng.

[5] Maïc Ñöôøng, Vaán ñeà daân cö vaø daân toäc ôû Laâm Ñoàng.

[6] Nguyeãn Vaên Dieäu, Vaán ñeà kinh teá – xaõ hoäi ôû vuøng daân toäc Laâm Ñoàng döôùi thôøi Myõ – nguî.

[7] Maïc Ñöôøng – Traàn Vaên Chi, Nhöõng quaù trình bieán ñoåi kinh teá ñòa phöông ôû vuøng daân toäc Laâm Ñoàng. Maïc Ñöôøng, Quaù trình phaùt trieån daân toäc vaø nhöõng bieán ñoåi xaõ hoäi ôû Laâm Ñoàng trong lòch söû.

[8] Boullbet cuõng ñi ñòa baøn Ñaï Teûh. Nhöng ñòa baøn chuû yeáu laø oâng cao nguyeân Blao. Boullbet, J, 1967, trang 193 –194.

[9] Ñaàu naêm 2003 uyû ban huyeän ñaõ xaây döïng moät xaõ môùi teân laø Ña Pal cho khu vöïc kinh teá môùi.

[10] Sinh naêm 1944 (keå vaøo thaùng 7/2001), sinh naêm 1919 (keå 8/2000), sinh naêm 1953 (keå 11/2001), sinh naêm 1923 (keå 6/2002).

[11] Maïc Ñöôøng – Traàn Vaên Chæ, trang 116.

[12] Nao laø doøng. Theo Boullbet, nao coù hai loaïi; nao kuang, nao koon. Taát caû cau kuang thuoäc doøng lôùn (nao kuang). Coøn nao koon laø doøng hoï nhoû vôùi phaû heä ngaèn guûi hoaëc bò ñöùt, reõ ra nhieàu doøng khoù theo doõi vaø söï duy trì khoâng ñöôïc baûo ñaûm nghieâm ngaët . Buollbet, J.1976 tr, 106. Neáu trong moät boon coù nhöõng nao kuang thì moãi nao kuang coù ñaát ñai.

[13] Moïi thaønh vieân trong moät boon cuûa ngöôøi Maï ñeàu chòu söï quaûn lyù vaø chi phoái bôûi cau kuang thuoäc doøng lôùn (nao kuang). Boullbet, J, 1967, trang 82).

[14] Theo nhöõng ngöôøi giaø ôû thoân 8, sinh naêm 1919 (keå 8/2000) sinh naêm 1953 (keå 11/2001) sinh naêm 1923 (keå 6/2002).

[15] Xem sô ñoà 1 trong taøi lieäu tham khaûo cuoán ñeà taøi naøy.

[16] Sinh naêm 1944 (keå 7/2001)

[17] Naêm 2000, Uyû ban huyeän Ñaï Teûh coù trieån khai döï aùn ôû khu vöïc kinh teá môùi thuoäc xaõ Trieäu Haûi. Saûn phaåm chuû yeáu cuûa döï aùn naøy laø caây capheâ. Tröôùc ñaây, ôû khu vöïc naøy coù moät boon teân laø Tong kalong. Nhöng sau 1975, do chính saùcg ñònh canh ñònh cö, daân toäc Maï phaûi di dôøi ñeán sinh soáng ôû khu vöïc khaùc, neân khi ñeán khai thaùc ôû Tong kalong khoâng coøn moät ai sinh soáng ôû ñaây nöõa.

[18] Sinh naêm 1964 (keå 7/2000) sinh naêm 1965 (keå 6/2002).